CÁC ĐỊA ĐIỂM DI TÍCH LỊCH SỬ TRÊN ĐỊA BÀN PHƯỜNG HOÀI NHƠN TÂY

1. Di tích lịch sử Dốc Cát (Tổ dân phố Phụng Du 2, phường Hoài Nhơn Tây)

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Dốc cát có vị trí chiến lược quan trọng. Do đó Mỹ-Ngụy chủ trương lập chốt đóng quân để kiểm soát con đường giao thông, liên lạc của ta giữa phía đông và phía tây Quốc lộ 1. Tại đây, đêm ngày 06 rạng sáng ngày 07/04/1965, một tiểu đoàn bộ đội chủ lực quân khu 5 phối hợp với du kích xã Hoài Hảo (nay là phường Hoài Nhơn Tây) tiến công tiểu đoàn Thủy quân lục chiến ngụy, tiêu diệt hàng trăm tên địch. Trong trận đánh ác liệt này có 86 bộ đội và dân quân du kích của ta đã anh dũng hy sinh.

Với những chiến công đó, ngày 15/01/2022 di tích nơi đây được UBND tỉnh Bình Định xếp loại di tích cấp tỉnh. Là nơi ghi dấu chiến công của quân và dân ta. Đồng thời, là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay và mai sau.

2. Di tích chiến thắng Chợ Cát (Tổ dân phố Tấn Thạnh 1, phường Hoài Nhơn Tây)

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, nơi đây, ngày 20/7/1949, quân Pháp đổ bộ bằng đường biển và đường hàng không chiếm ga Tam Quan và Chợ Cát. Tiểu đoàn 50 chủ lực Liên khu 5 phối hợp với bộ đội địa phương và du kích các xã phía bắc Huyện Hoài Nhơn bao vây, tiêu diệt hơn 200 tên lính pháp, đập tan cuộc càn quét của địch. Chiến thắng Chợ Cát là mốc son lịch sử đánh dấu sự trưởng thành của quân dân Bình Định trong cuộc kháng chiến chống thực dân pháp bảo vệ vùng tự do Liên khu 5.

Di tích chiến thắng chợ cát được UBND tỉnh Bình Định xếp hạng cấp tỉnh ngày 16/12/1998.

3. Khu tưởng niệm TNXP (Tổ dân phố Hội Phú, phường Hoài Nhơn Tây)

Sau khi Pháp thất bại, Mỹ trực tiếp can thiệp vào Việt Nam, ngày 07/11/1954, Mỹ thực hiện âm mưu biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới để làm bàn đạp tiến công miền Bắc và ngăn chặn làn sóng cách mạng ở Đông Nam Á. Đặc biệt khi đế quốc Mỹ chuyển từ chiến tranh đặc biệt sang chiến tranh cục bộ. Tại đây, địch tiến hành gom dân, kìm kẹp gắt gao, thực hiện triệt để chính sách cướp sạch, đốt sạch, giết sạch tàn bạo. Trong bối cảnh đó, vấn đề phục vụ chủ lực chiến đấu trở nên cực kỳ khó khăn, cấp bách, chiến trường chính của lực lượng chủ lực bấy giờ đòi hỏi một lực lượng phục vụ thật đặc biệt, cơ động và linh hoạt, sát cánh cùng bộ đội trong mỗi chiến dịch, trận đánh. Trước tình hình và yêu cầu nhiệm vụ mới cũng như hưởng ứng phong trào “5 xung phong” của Đoàn Thanh niên nhân dân cách mạng Việt Nam, nhiều tổ chức TNXP các tỉnh thành trên cả nước được thành lập để phục vụ chiến trường.

Tại Bình Định, kế thừa và phát huy lòng yêu nước, chiến đấu quên mình của lực lượng TNXP thời kháng chiến chống Pháp, lúc này các đội TNXP hoạt động trở lại, mở rộng và kết nạp thêm nhiều thành viên mới. Cuối năm 1967, khi phong trào cách mạng miền Nam bước vào giai đoạn quyết liệt, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam quyết định mở chiến dịch tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968. Thực hiện chủ trương cấp trên, Hội đồng cung cấp tiền phương (Ban tiền phương) tỉnh quyết định thành lập Đoàn TNXP Quyết Thắng để phục vụ chiến dịch. Đoàn TNXP Quyết Thắng mới thành lập khoảng 100 người là những cán bộ, thanh niên ưu tú của huyện Hoài Nhơn do đồng chí Nguyễn Tấn Ích phụ trách và chia ra làm 2 trung đội: Trung đội 01 do đồng chí Bùi Bình chỉ huy, Trung đội 2 do đồng chí Trần Đình Tạo chỉ huy. Trong quá trình phục vụ chiến dịch Tết Mậu Thân, lực lượng TNXP chuyển về đóng quân tại núi Hòn Đền nay thuộc Khu phố Hội Phú, phường Hoài Hảo (nay là Tổ dân phố Hội Phú, phường Hoài Nhơn Tây). Tại đây lực lượng TNXP được huấn luyện bài bản và cảnh giác tránh bị phát hiện, mọi nhiệm vụ chỉ thực hiện vào ban đêm. Thời điểm đó, Hòn Đền là 1 đồi núi thấp, nằm kề liền dải với dãy núi Trường Sơn, trên núi có nhiều khe núi, hố sâu, sình lầy, lau sậy mọc um tùm, Nhân dân 02 thôn Hội Sơn và Hội Phú sống xung quanh đa số đều theo cách mạng, đây là hậu phương vững chắc cho chiến sĩ và lực lượng TNXP của ta hoạt động, chiến đấu.

Trong thời gian đóng quân tại núi Hòn Đền, vào ngày 10/02/1968, đơn vị được huy động toàn bộ đi cứu đói cho đồng bào dân tộc huyện An Lão, chỉ còn bộ khung lãnh đạo ở lại căn cứ để chỉnh huấn, tiếp tục thực hiện nhiệm vụ được giao.

 Mặc dù đã cảnh giác cao độ, nhưng ngày 11/2/1968, lực lượng đóng quân tại Hòn Đền bị địch phát hiện. Quân Mỹ đã dùng máy bay đánh bom, xả súng vào nơi đơn vị đang đóng quân làm toàn bộ 13 cán bộ lãnh đạo TNXP hy sinh tại chỗ, 01 đồng chí bị thương, chỉ có 01 số ít đồng chí chạy thoát.

Để tưởng nhớ các anh hùng TNXP đã huy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, nhân kỷ niệm 70 năm ngày truyền thống lực lượng TNXP Việt Nam (15/7/1950-15/7/2020). Được sự thống nhất của UBND tỉnh Bình Định, công trình Đài tưởng niệm liệt sĩ TNXP được xây dựng và khánh thành ngày 15/7/2020 với hai hạng mục: Đài tưởng niệm TNXP và Bia tưởng niệm TNXP. Đến ngày 01/11/2023, theo đề nghị của Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai), Chủ tịch UBND tỉnh đã ký Quyết định công nhận là di tích cấp tỉnh với tên gọi “Nơi tưởng niệm liệt sỹ Thanh niên xung phong tỉnh Bình Định”.

4. Di tích lịch sử Trạm Bác Ái II (Tổ dân phố Mỹ Bình 3, phường Hoài Nhơn Tây).

Trạm Bác Ái II được thành lập năm 1965 tại vùng núi phía Tây của huyện Hoài Nhơn, thuộc khu vực được gọi là làng Đá Bàn, thôn Lương Thọ, xã Hoài Hảo; nay thuộc phường Hoài Nhơn Tây tỉnh Gia Lai.  Đây là cơ sở y tế với nhiệm vụ cấp cứu, điều trị cho nhân dân và thương, bệnh binh. Trạm Bác Ái II còn là nơi bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ y tế tuyến xã, thôn và lực lượng y tế, cứu thương của các đơn vị bộ đội.

Ngày 22/10/1972, Mỹ - ngụy tổ chức trận càn vào Trạm Bác Ái II, lùng sục từng hang đá, ném lựu đạn vào các công sự, hầm trú ẩn, giết hại 7 cán bộ, nhân viên y tế và thương binh và người dân đang làm việc, điều trị tại đây.

Trong giai đoạn từ năm 1972 đến 1975 cán bộ, nhân viên y tế, thương binh và người dân đã hy sinh tại đây tổng cộng 29 đồng chí. Sự hy sinh của các đồng chí, đồng bào là những tấm gương quên mình cho quê hương được giải phóng, cho Tổ Quốc được độc lập, tự do. Chúng ta, thế hệ hôm nay mãi khắc ghi và nguyện xứng đáng với sự hy sinh cao quý  đó.

Ngày 01/11/2023, tại Quyết định số 4026/QĐ-UBND của UBND tỉnh Bình Định đã xếp hạng Trạm Bác Ái II, xã Hoài Phú, thị xã Hoài Nhơn nay là phường Hoài Nhơn Tây  là Di tích cấp tỉnh. Nơi đây trở thành điểm đến tham qua, giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.