Chợ Cát thuộc Tổ dân phố Tấn Thạnh 1, phường Hoài Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai, cách Quốc lộ 1A khoảng 1km về phía Tây và cách ga Tam Quan chừng 2km về phía Tây Nam.

Chợ Cát là địa danh được hình thành rất lâu đời và đi vào trang sử hào hùng của quân và dân Hoài Nhơn Tây trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, là nơi diễn ra nhiều trận đánh ác liệt, tiêu biểu là trận đánh vào ngày 20/7/1949.

Vị trí di tích lịch sử chiến thắng Chợ Cát năm 1949

Do đặc điểm thổ nhưỡng, vùng đất cát khô cằn nơi đây chỉ thuận lợi canh tác chủ yếu các giống cây chịu hạn và các loại cây họ đậu, khoai, sắn (mì)… và người dân sống chủ yếu bằng nghề thủ công truyền thống là nghề làm bột mì. Từ những nghề truyền thống này, đòi hỏi phải có thị trường trao đổi hàng hóa và như thế mô hình chợ ra đời. Vì là vùng đất cát, nên khi lập chợ, mang tên là Chợ Cát. Chợ Cát không họp theo phiên như các nơi khác, mà ngày nào cũng nhóm chợ vào buổi sáng đến khoảng 10 giờ thì chợ tan.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Bình Định giữ vị trí quan trọng, vừa là vùng tự do, vừa là hậu phương cung cấp nhân tài, vật lực nhiều nhất cho chiến trường Khu V. Sau thất bại trong chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947, thực dân Pháp đứng trước những khó khăn vô cùng to lớn, buộc chúng phải thay đổi chiến lược từ đánh nhanh, thắng nhanh chuyển sang chiến lược đánh lâu dài, lấy chiến tranh nuôi chiến tranh. Bước vào thu đông 1948 - 1949, ta mở đợt hoạt động quân sự sôi nổi trên toàn Liên khu 5. Tháng 6/1949, Liên khu mở chiến dịch Bắc Tây Nguyên, tấn công địch trên địa bàn rộng, dài ngày. Tiểu đoàn 50 phục kích trên đường số 19, 14 và 7, liên tiếp tiêu diệt được nhiều sinh lực địch. Để chống trả và làm phân tán lực lượng của ta trong chiến dịch Bắc Tây Nguyên, quân Pháp chủ trương mở cuộc càn quét đánh vào hậu phương ở Bắc Hoài Nhơn, trọng điểm là vùng Tam Quan - Chợ Cát, đây là vùng trù phú có nhà ga xe lửa, hệ thống kho tàng, xưởng sản xuất và một số cơ quan của Liên khu V, nằm gần bờ biển thuận tiện cho việc đổ bộ và rút lui. 

Ngày 20/7/1949, quân Pháp chia làm 3 cánh, dùng tàu chiến bất ngờ đổ bộ vào vùng biển Bắc Hoài Nhơn. Cánh thứ nhất, với lực lượng 1 tiểu đoàn tiến vào Bãi Ngang (Hoài Thanh Cũ) qua Lâm Trúc, Gò Tháp, Tăng Long, Đại Hóa vượt quốc lộ 1 lên chiếm Chợ Cát. Cánh thứ hai, gồm 1 đại đội đổ bộ lên Vĩnh Tuy (thuộc phường Phổ Trạch, Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi), chiếm đèo Bình Đê rồi vào ga Chương Hòa đốt phá một số đầu máy, toa xe lửa và kéo vào Tân Định, Tân Thành (thuộc Tam Quan Bắc cũ – nay là Phường Hoài Nhơn Bắc). Phối hợp với hai gọng kìm phía Nam và phía Bắc, mũi thứ ba đổ bộ lên cửa biển Thiện Chánh, Trường Xuân, hình thành mũi tiến công chính diện chọc thẳng lên ga Tam Quan.

Chiến thắng Chợ Cát

Tại Chợ Cát, bộ đội và dân quân Hoài Nhơn Tây đã chặn đánh địch nhưng do lực lượng quá ít, lại trang bị vũ khí thô sơ nên phải rút dần vào vị trí an toàn. Phần lớn công sự ta đào từ trước đều bị chúng chiếm hết. Đại đội 51, đơn vị chủ công của Tiểu đoàn 50 thuộc Trung đoàn chủ lực 210 của Liên khu 5, được lệnh gấp rút hành quân ra Hoài Nhơn Tây tiếp ứng. Bộ đội chủ lực ta đụng độ quân địch tại Chợ Cát. Về tương quan lực lượng giữa ta và địch: địch có 1 tiểu đoàn, ta có 1 đại đội; quân địch có hỏa lực mạnh lại chiếm được địa hình có lợi và bố trí sẵn, nhưng với tinh thần quyết chiến, quyết thắng, bộ đội ta lợi dụng các gốc dừa, gò mối, hào giao thông, vừa nổ súng, vừa tiếp cận địch. Cuộc chiến diễn ra quyết liệt từ 15 giờ đến 17 giờ ngày 20/7/1949. Cuối cùng, không chịu nổi những đợt xung phong của các chiến sĩ quyết tử, tiểu đoàn địch phải tháo chạy, rút về co cụm ở ga Tam Quan.

Trong đêm 20/7/1949, ta sử dụng pháo 75 và súng cối 81 tập kích vào sở chỉ huy và cụm quân địch tại ga Tam Quan, gây cho chúng tổn thất nặng nề. Bị quân ta bám đánh liên tục, sáng ngày 21/7/1949 địch dùng pháo hạm bắn phá dữ dội vào các khu vực chung quanh ga Tam Quan và hai bên đường đi Thiện Chánh để yểm trợ cho cuộc rút lui vội vã của chúng. Lực lượng du kích tiếp tục vẫn bám đánh địch liên tục trên đường chúng rút lui, tiêu diệt thêm một số tên nữa. Trận Chợ Cát - Tam Quan kết thúc thắng lợi, ta đã tiêu diệt gần 200 tên địch, bẻ gãy cuộc hành quân của địch càn quét đánh phá vùng tự do ven biển của ta, ngăn bước tiến quân thù xâm lược, có 67 chiến sỹ của ta đã anh dung hy sinh.

Thời gian trôi đi, tại Chợ Cát đã dần thay da, đổi thịt, chiến trường xưa nay khoác lên màu xanh rợp bóng những hàng dừa; con đường xóm, thôn cũng được mở rộng, ánh đèn dầu năm xưa được thay bằng nguồn điện sáng mới; số hài cốt liệt sĩ đã hy sinh trong trận đánh năm nào đã được đưa về quy tập ở nghĩa trang liệt sĩ của phường Hoài Nhơn Tây.

Chiến thắng Chợ Cát gắn liền với một sự kiện lịch sử đấu tranh của dân tộc, là một một bản thiên anh hùng ca bất diệt trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của quân và dân Hoài Nhơn Tây anh hùng. Để khắc ghi sự kiện này, ngày 16/12/1998, Chợ Cát được UBND tỉnh ra quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. Hiện nay, di tích đã được xây dựng Bia lưu niệm, tượng đài Chiến thắng Chợ Cát và công viên làm khu sinh hoạt – vui chơi giải trí, phát huy giá trị di tích để giáo dục truyền thống lịch sử và lòng yêu nước cho các thế hệ mai sau.